คุณภาพน้ำเกี่ยวกับโลหะหนักที่เป็นพิษ (Toxic Heavy Metals)

โลหะหนักที่เป็นพิษ (Toxic Heavy Metals) เป็นกลุ่มสารปนเปื้อนที่มองไม่เห็น ไม่มีกลิ่น และไม่มีรส แต่สะสมในร่างกายได้เป็นเวลานาน จนส่งผลกระทบต่อสุขภาพอย่างรุนแรง หากพบในน้ำดื่มในปริมาณเกินมาตรฐาน ถือเป็นอันตรายที่ต้องเฝ้าระวังอย่างจริงจัง โดยเฉพาะใน น้ำบาดาล และ พื้นที่ใกล้แหล่งอุตสาหกรรม

โลหะหนักที่เป็นพิษหลักที่ต้องตรวจในน้ำดื่ม

ตามเกณฑ์คุณภาพน้ำประปาดื่มได้ของกรมอนามัย พ.ศ. 2563 กำหนดค่าสูงสุดไว้ดังนี้:

แหล่งที่มาของโลหะหนักในน้ำ

1. จากธรรมชาติ (โดยเฉพาะน้ำบาดาล)

• สารหนูมักพบในชั้นหินและดินบางพื้นที่ของประเทศไทย เมื่อน้ำใต้ดินไหลผ่านจะละลายสารหนูออกมา
• พบได้บ่อยในบางจังหวัดภาคเหนือ ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ และพื้นที่เคยมีกิจกรรมการทำเหมือง
• น้ำบาดาลจึงมีความเสี่ยงสูงกว่าน้ำผิวดินในหลายพื้นที่

2. จากกิจกรรมของมนุษย์ (พื้นที่อุตสาหกรรม)

• โรงงานชุบโลหะ โรงงานอิเล็กทรอนิกส์ การรีไซเคิลขยะอิเล็กทรอนิกส์ (E-waste)
• เหมืองแร่ โรงงานเคมี และพื้นที่ทิ้งกากอุตสาหกรรม
• การรั่วไหลของน้ำเสียหรือการชะล้างจากดินปนเปื้อนลงสู่แหล่งน้ำใต้ดินและผิวดิน

ในพื้นที่อุตสาหกรรมหรือใกล้แหล่งเหมือง ความเสี่ยงของการปนเปื้อนโลหะหนักจะสูงขึ้นอย่างชัดเจน

ผลกระทบต่อสุขภาพ

โลหะหนักเหล่านี้มีคุณสมบัติ สะสมในร่างกาย (Bioaccumulation) ไม่สามารถขับออกได้ง่าย:

• สารหนู: รับระยะยาวทำให้เกิดรอยโรคที่ผิวหนัง มะเร็งผิวหนัง ปอด กระเพาะปัสสาวะ และโรคเบาหวาน
• ตะกั่ว: อันตรายต่อสมองและระบบประสาท โดยเฉพาะในเด็กและหญิงตั้งครรภ์ ลด IQ และพัฒนาการ
• ปรอท: ทำลายระบบประสาทส่วนกลาง ไต และทารกในครรภ์ (โรค Minamata)
• แคดเมียม: ทำให้ไตเสื่อม กระดูกเปราะ (โรค Itai-itai) และเพิ่มความเสี่ยงมะเร็ง
• โครเมียม: โดยเฉพาะรูปเฮกซะวาเลนต์ ก่อมะเร็งปอดและระคายเคืองระบบทางเดินหายใจ

กลุ่มเสี่ยงสูง ได้แก่ ทารก เด็กเล็ก หญิงตั้งครรภ์ ผู้สูงอายุ และผู้ที่ดื่มน้ำจากแหล่งเดียวกันเป็นประจำ

ทำไมน้ำบาดาลและพื้นที่อุตสาหกรรมต้องระวังเป็นพิเศษ?

• น้ำบาดาลสัมผัสกับชั้นหินและดินเป็นเวลานาน จึงมีโอกาสละลายโลหะหนักได้มากกว่า
• ในพื้นที่อุตสาหกรรม การปนเปื้อนอาจเกิดจากการรั่วซึมของสารเคมีหรือกากของเสียลงสู่ชั้นน้ำใต้ดินโดยตรง
• การต้มน้ำ ไม่สามารถกำจัดโลหะหนักได้ บางกรณียังทำให้ความเข้มข้นเพิ่มขึ้นด้วยซ้ำ
• เครื่องกรองน้ำทั่วไป (เช่น UF หรือ Carbon) มักไม่เพียงพอ ต้องใช้ระบบที่ออกแบบมาเฉพาะ เช่น RO (Reverse Osmosis) หรือเรซินแลกเปลี่ยนไอออน

คำแนะนำในการตรวจสอบและป้องกัน

1. ตรวจวิเคราะห์อย่างสม่ำเสมอ
   • น้ำบาดาลควรตรวจโลหะหนักที่เป็นพิษอย่างน้อยปีละ 1 ครั้ง
   • พื้นที่อุตสาหกรรมหรือใกล้เหมือง ควรตรวจบ่อยกว่านั้น
2. เลือกห้องปฏิบัติการที่น่าเชื่อถือ ใช้ห้องแล็บที่ได้รับการรับรอง (เช่น จากกรมอนามัย หรือ ISO/IEC 17025) เพราะต้องใช้เครื่องมือที่มีความไวสูง (ระดับ µg/L หรือ ppb)
3. ระบบบำบัดที่เหมาะสม
   • ระบบ Reverse Osmosis (RO) ร่วมกับเรซินหรือถ่านกัมมันต์ที่ออกแบบสำหรับโลหะหนัก
   • ในบางกรณีอาจต้องใช้ระบบแลกเปลี่ยนไอออนหรือการตกตะกอนทางเคมี
4. ติดตามประกาศจากหน่วยงานท้องถิ่น โดยเฉพาะในพื้นที่ที่มีประวัติการปนเปื้อนสารหนูหรือโลหะหนักจากเหมืองและอุตสาหกรรม

สรุป โลหะหนักที่เป็นพิษในน้ำดื่มเป็นภัยเงียบที่อันตรายมาก โดยเฉพาะเมื่อมาจากน้ำบาดาลหรือพื้นที่อุตสาหกรรม การตรวจเพียง TDS หรือ pH อย่างเดียวไม่เพียงพอ ต้องตรวจโลหะหนักที่เป็นพิษโดยตรง หากพบค่าเกินมาตรฐาน ควรหยุดใช้น้ำนั้นดื่มทันทีและเปลี่ยนไปใช้แหล่งน้ำที่ผ่านการรับรองหรือติดตั้งระบบกรองที่เหมาะสม